Osteoporose en vervroegde overgang

Vroeg in de overgang, wat betekent dat voor je botten?

De overgang – voor de meeste vrouwen is dat geen prettige periode. Opvliegers, nachtzweet, slecht slapen, het hoort er allemaal bij. Maar wat veel vrouwen niet weten is dat de overgang ook een verhoogd risico op osteoporose met zich meebrengt, vooral als er sprake is van een vervroegde overgang.

Dr. Natasha Appelman van het LUMC licht dit toe.

Wat is de vervroegde overgang precies?

Volgens de formele definitie is er sprake van een vervroegde overgang als de overgang voor het 45e levensjaar start. Voor de (hormonale) behandeling van die vervroegde overgang zijn er ook medische richtlijnen. Als vrouwen al voor hun 40e in de overgang komen, biedt de arts vaak een hormonale behandeling aan. Als een vrouw tussen de 40 en 45 is, gebeurt dat meestal niet, tenzij in overleg met de patiënte. De hormonale behan­deling stopt meestal als een vrouw rond de 50 is, de gemiddelde leeftijd waarop de normale overgang start.

De onderliggende oorzaak van die overgang kan heel verschillend zijn. Soms is er sprake van een erfelijk bepaald natuurlijk proces. Maar er zijn ook externe oorzaken zoals operaties of medicatie, bijvoorbeeld bij de behan­deling van borstkanker, het wegnemen van de eierstokken of door invloed van chemotherapie. Dan gaat het niet alleen om chemotherapie bij kanker, maar 0ok bij bepaalde auto­immuunziekten waarbij chemo wordt ingezet.

Welke effecten van de overgang merken vrouwen al vrij direct, en welke worden op de langere termijn merkbaar?

Op de korte termijn: opvliegers, slechter slapen, korter slapen, gewichtstoename rond het middel… afvallen gaat moeilijker dan voorheen. Ook neemt het risico op hart­ en vaatziekten wat toe. Op de iets langere termijn krijg je te maken met verhoogd botverlies en meer risico op osteoporose. Hierdoor is er ook een verhoogd risico op botbreuken. Helaas zijn die botbreuken niet altijd onschuldig en worden op termijn de risico’s op een (ernstige) botbreuk groter.

Stopt dat versnelde botverlies ook weer?

In de eerste twee jaar van de overgang vindt het meeste botverlies plaats. Hierna komt er een nieuw evenwicht, maar als je ouder wordt gaat bij iedereen de botdichtheid achteruit.

Kan anorexia ook een rol spelen?

Inderdaad, dat kan ook de oorzaak zijn. Maar gelukkig kan de hormoonhuis­ houding, en dus de menstruatie, zich herstellen als de vrouw in kwestie weer op een normaal gewicht komt. Het is hetzelfde effect als bij zeer fanatieke sporters. Ook daar kan de menstruatie tijdelijk wegblijven en ook daar treedt meestal herstel op als de vrouw jong genoeg is en als het lichaamsgewicht weer enigszins normaal is geworden. Door het uitblijven van de menstruatie krijg je botverlies. Als de menstruatie weer terugkomt, verbetert dit weer. Maar over het algemeen houden deze vrouwen wel een iets lagere botmassa dan gemiddeld.

Bij de Osteoporose Vereniging krijgen we af en toe vragen van jongeren met een eetstoornis die geconfronteerd worden met osteopenie of osteoporose. Kan hier het proces ook worden omgekeerd?

Deels wel. Je bouwt je piekbotmassa op tot je rond de 20 bent. Als je in die periode deze opbouw hebt gemist doordat je in die tijd anorexia had, zul je lager uitkomen. Ook al ben je inmiddels genezen, je kunt dan maar een deel van je botmassa terugwinnen. Daardoor komt je botdichtheid dus lager uit. De kwaliteit van het bot kan wel weer herstellen. Leeftijd en de duur van de ziekte zijn dus belangrijke factoren voor een mogelijk herstel van botmassa na een periode van anorexia.

Is er voldoende aandacht bij artsen voor de behandeling van mogelijk botverlies bij vervroegde overgang?

Dat is een lastige vraag. Het gaat hier natuurlijk om jonge patiënten, en dan gaan de gedachten van de arts niet direct uit naar osteoporose. Ook is het niet duidelijk of behandelen met bijvoorbeeld een bisfosfonaat bij jonge mensen minder botbreuken geeft, wel kan de botmassa iets stijgen. Ook mag je deze medicijnen niet gebruiken tijdens de zwangerschap of als je op korte termijn zwanger wilt worden. Middelen als denosumab zijn nog niet goed onderzocht in jonge mensen. Daarom grijpen artsen zeker niet snel naar osteoporosemedicatie als preventie. Tenminste, als er geen onverwachte botbreuken optreden.

Bij vervroegde overgang geven artsen dan ook vaak een leefstijladvies: goed bewegen en passende voeding om je botten actief op sterkte te houden. Daarnaast moeten mensen oppassen met zaken waarvan we weten dat ze een slechte invloed hebben op de botten: roken, te veel alcohol, etc. De behandelend arts moet bovendien uitsluiten dat er andere factoren zijn die een negatieve invloed hebben op de botkwaliteit. Dat is een vast onderdeel van de set laboratoriumonderzoeken bij het diagnoseproces voor osteoporose.

Niet iedereen in de vervroegde overgang krijgt toch osteoporose?

Zeker niet. Als vrouwen voldoende piekbotmassa hebben opgebouwd in hun jeugd, zit daar een behoorlijke marge in. Dan kun je tijdens de overgang best wat extra verlies hebben zonder dat je in de gevarenzone komt. Als je echter al een lagere botmassa hebt voordat je in de overgang gaat, kom je natuurlijk vrij snel in de gevarenzone terecht.

Waarom is het risico groter bij een vervroegde overgang? Uiteindelijk komen alle vrouwen toch, vroeg of laat, in de overgang.

Door de vroege overgang loop je ongeveer tien jaar langer een verhoogd risico op hart en vaatziekten en ook op verminderde botmassa, met een bijbe­horend verhoogd risico op fracturen. Je komt immers al rond je 40e in de overgang, in plaats van rond je 50e. Daarnaast blijft ook het natuurlijke proces doorlopen waarbij je botmassa afneemt naarmate je ouder wordt. Dat komt er dus nog bij. Het is dus een optelsom van factoren.

Wat kun je zelf doen om je botsterkte op orde te houden als je in de (vervroegde) overgang bent?

Als je onder de 40 bent kun je het bij je arts onder de aandacht brengen en kijken of een lichte dosering oestrogeen voor jou geschikt is. Boven de 40 zijn het vooral de leefstijladviezen die je kunnen helpen om je botten maximaal op sterkte te houden. Goed bewegen en passende voeding. Op jullie website (osteoporosevereniging.nl) en in dit tijdschrift staat hierover veel informatie

Is er medicatie om het botverlies ‘in toom te houden’? In de lijst met medicatie staat SERM, een hormonaal middel dat daar specifiek geschikt voor lijkt te zijn.

Dat is een optie, maar niet voor iedereen. Bij vrouwen met een hoog risico op trombose is dit middel mogelijk geen verstandige keuze. Vrouwen die behandeld zijn voor borstkanker kunnen dit middel pas gaan gebruiken als de behandeling voor borstkanker helemaal is afgerond. Dan kan het een hele goede keuze zijn voor deze vrouwen, vooral als er sprake is van bij osteoporose van de wervelkolom. Voor de groep die niet te maken heeft gehad met borstkanker en die onder de 40 jaar is, is oestrogeen­ aanvulling een goede mogelijkheid. Deze vrouwen zijn meestal onder behandeling van een gynaecoloog, die kan het middel voorschrijven. Daarnaast is voor hen dus de SERM­medicatie een optie. Deze is specifiek gericht op de botstofwisseling.

Is het doorgebruiken van de pil een optie om die overgang toch maar uit te stellen?

Dat is een mogelijkheid, maar het langer slikken van de pil heeft weer andere nadelen. Dit moeten vrouwen echt met hun huisarts of gynaecoloog overleggen, het is voor iedereen een individuele afweging.

“In de (vervroegde) overgang krijg je te maken met verhoogd botverlies en meer risico op osteoporose”

Mensen hebben soms problemen met het slikken van medicijnen. We krijgen dan ook nogal wat vragen over natuurlijke manieren om overgangsklachten te dempen en de botten sterk te maken. Wat vind je daarvan?

Dat is een moeilijke vraag. Er zijn veel middelen bij de drogist en via internet te koop, met hele mooie beloftes, maar helaas met weinig of geen bewijs­voering. Ook hebben die middelen vaak een stevig prijskaartje. Zonder echt onderzoek kan daar weinig advies over gegeven worden. Dat geldt natuurlijk niet voor supplementen als calcium en vitamine D.

Wat is je advies voor vrouwen in de (vervroegde) overgang?

Zorg voor gezonde voeding en beweging. Komt osteoporose met botbreuken voor in je familie, bespreek dit dan met je (huis)arts. Dan kun je zo nodig een aanvullende botdichtheidsmeting laten doen. En heb je iets gebroken, laat dan zeker zo’n meting doen.

Dr. Natasha Appelman- Dijkstra werkt sinds 2012 als internist-endocrinoloog in het LUMC. Behalve de algemene endocrinologie is zij ook gespecialiseerd in bot- en mineraalaandoeningen. Het Centrum voor Botkwaliteit van het LUMC is een multidisciplinair centrum voor bot- en mineraalaandoeningen, Natasha is hier sinds 2016 hoofd. Patiënten worden geholpen door een of meer leden van het behandelteam. Dit team bestaat uit internist-endocrinologen, internist-endocrinologen in opleiding, een verpleegkundig specialist en een doktersassistente. Het centrum heeft een zogenaamd Zorgpad Osteoporose. Hierbij wordt op één dag een serie onderzoeken gedaan en de patiënt krijgt direct de uitslag. Naast de reguliere onderzoeken worden in het LUMC ook bothardheidsmetingen gedaan. Dit wordt gebruikt als de botdichtheidsmeting niet voldoende informatie geeft. Natasha is betrokken bij de herziening van de huidige richtlijn osteoporose.

 

TEKST: HARRY VAN DEN BROEK, M.M.V. DR. NATASHA APPELMAN

Dit artikel verscheen in  Bot in Balans april 2020.

About the Author Vuurvrouw

Mijn naam is Eveline Bakker. Ik ben een ondernemer met een passie voor de overgang. En ik ben oprichter van Vuurvrouw; hét platform voor en door vrouwen in de overgang.

follow me on: